Pozycja przeciwwstrząsowa nie jest dziś rutynowym sposobem postępowania przy każdym zasłabnięciu ani podejrzeniu wstrząsu. Jej zastosowanie rozważa się wyjątkowo, u przytomnej osoby bez urazów i duszności. Najpierw trzeba ocenić świadomość oraz oddech, a przy jakiejkolwiek niepewności wybrać rozwiązanie bezpieczne dla dróg oddechowych i wezwać pomoc.
Dlaczego pozycja przeciwwstrząsowa budzi wątpliwości?
Pozycja przeciwwstrząsowa polega na ułożeniu poszkodowanego na plecach i uniesieniu nóg. Dawniej często zalecano ją jako sposób na poprawę dopływu krwi do serca i mózgu. Współczesna pierwsza pomoc podchodzi do niej ostrożniej, ponieważ nie wykazano, aby długotrwale poprawiała stan osoby we wstrząsie.
W czasie wstrząsu organizm sam uruchamia centralizację krążenia. Naczynia w kończynach obkurczają się, dzięki czemu krew jest kierowana przede wszystkim do narządów niezbędnych do życia. Uniesienie nóg może więc spowodować co najwyżej krótkotrwałą zmianę ciśnienia, ale nie usuwa przyczyny wstrząsu. Nie zastępuje tamowania krwotoku, wezwania zespołu ratownictwa ani dalszej oceny poszkodowanego.
| Sytuacja | Zalecenie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Przytomna osoba z typowym stanem przedomdleniowym, bez urazu i duszności | Najpierw zastosuj manewry fizykalne. Uniesienie nóg można rozważyć tylko wtedy, gdy masz pewność, że chodzi o omdlenie. | Możliwa jest krótkotrwała poprawa dopływu krwi do mózgu, ale efekt nie leczy przyczyny. |
| Podejrzenie wstrząsu krwotocznego | Wezwij pomoc, zatamuj krwotok i obserwuj stan poszkodowanego. Pozycję z uniesieniem nóg rozważaj wyłącznie bez urazów, duszności i zaburzeń świadomości. | Priorytetem jest usunięcie przyczyny zagrożenia. Ułożenie może utrudnić oddychanie albo zwiększyć krwawienie w górnej części ciała. |
| Nieprzytomny poszkodowany, który oddycha prawidłowo | Ułóż go w pozycji bocznej bezpiecznej i regularnie kontroluj oddech. | Ochrona dróg oddechowych jest ważniejsza niż próba podniesienia ciśnienia przez uniesienie nóg. |
| Uraz głowy, kręgosłupa, klatki piersiowej albo duszność | Nie stosuj pozycji przeciwwstrząsowej. Pozostaw poszkodowanego w pozycji zastanej, o ile nie zagraża ona życiu, i wezwij pomoc. | Zmiana ułożenia może pogorszyć uraz, nasilić problemy z oddychaniem lub zwiększyć krwawienie. |
Jak rozpoznać sytuację, w której można ją rozważyć?
Wstrząs krwotoczny jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Może wynikać z dużej utraty krwi zewnętrznej lub wewnętrznej. Nie należy jednak utożsamiać go ze zwykłym omdleniem. Niepokojące objawy mogą obejmować:
- bladość, zimną i spoconą skórę,
- narastające osłabienie, niepokój albo splątanie,
- przyspieszony oddech i szybkie bicie serca,
- słabo wyczuwalne tętno na obwodzie lub pogarszający się kontakt z poszkodowanym.
Przy takim obrazie nie skupiaj się na samym ułożeniu ciała. Zadzwoń pod numer 112 lub 999, zatamuj widoczny krwotok bezpośrednim uciskiem i chroń poszkodowanego przed wychłodzeniem. Jeśli osoba traci przytomność, ponownie oceń oddech. Brak prawidłowego oddechu oznacza konieczność rozpoczęcia resuscytacji.
Jak ułożyć poszkodowanego, jeśli decyzja zostanie podjęta?
Ta procedura dotyczy wyłącznie przytomnej osoby, bez podejrzenia urazu, duszności i innych objawów wskazujących na stan wymagający odmiennego ułożenia. Nie wykonuj jej na siłę i stale obserwuj poszkodowanego.
- Połóż poszkodowanego na plecach, na płaskim i stabilnym podłożu.
- Unieś jego nogi mniej więcej pod kątem 30 stopni, tak aby pięty znajdowały się wyżej niż głowa.
- Podeprzyj nogi na całej długości, aby nie powodować ucisku ani zsuwania się ciała.
- Kontroluj świadomość i oddech. Jeśli pojawi się duszność, ból, pogorszenie kontaktu lub wymioty, przerwij zmianę ułożenia i wezwij pomoc.
Nie unoś nóg u osoby z urazem głowy, kręgosłupa, klatki piersiowej, z dusznością albo niepewną przyczyną zasłabnięcia. W takich sytuacjach pozorna poprawa ciśnienia nie równoważy ryzyka pogorszenia oddychania lub urazu.
Co zrobić przy stanie przedomdleniowym?
Zgodnie z zaleceniami ERC 2021, gdy osoba jest przytomna i sygnalizuje „mroczki” przed oczami, zawroty głowy, osłabienie, nudności lub zimne poty, można polecić jej manewry fizykalne. Powinny być wykonane zanim dojdzie do utraty przytomności:
- przykucnięcie lub przyjęcie pozycji siedzącej z pochyleniem tułowia,
- mocne napinanie mięśni nóg,
- skrzyżowanie nóg i ich wzajemne napieranie,
- napinanie mięśni ramion i dłoni.
Jeżeli poszkodowany mimo tych działań traci przytomność, zabezpiecz go przed upadkiem i oceń oddech. Osobę nieprzytomną, która oddycha prawidłowo, ułóż w pozycji bocznej bezpiecznej. Gdy oddech jest nieprawidłowy albo nie występuje, dzwoń pod 112 lub 999 i rozpocznij działania zgodne z zasadami resuscytacji.
Przy niepewnej przyczynie zasłabnięcia bezpieczeństwo dróg oddechowych ma pierwszeństwo przed uniesieniem nóg.
Pozycję przeciwwstrząsową można więc traktować najwyżej jako ograniczone działanie pomocnicze w ściśle określonej sytuacji. Nie jest lekiem na wstrząs i nie powinna opóźniać wezwania pomocy, tamowania krwotoku ani kontroli oddechu.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.
